2. De zeven vraagsoorten
De vraag is het enige gereedschap dat je in een interview echt in handen hebt. De vorm die je kiest bepaalt grotendeels wat je terugkrijgt: een kort feit, een uitgebreid verhaal, een mening of een laag die er eerder niet uit kwam. De meeste interviewers hebben twee of drie vraagvormen die ze vanzelf stellen en gebruiken de rest nooit. Dit hoofdstuk maakt er zeven van, zodat je iets te kiezen hebt op het moment dat een gesprek oppervlakkig blijft.
After this chapter:
- Ken je zeven vraagsoorten en weet je welke informatie elk van hen ophaalt.
- Weet je waarom een ervaringsvraag iets anders oplevert dan een meningsvraag.
- Snap je waarom "waarom" in een interview vaak tegen je werkt, en waarmee je het vervangt.
- Herken je de drie vraagvormen die je beter vermijdt: suggestief, meerledig en schijnbaar open.
- Kun je het ritme van verkennen en verifiëren bewust sturen binnen één gesprek.
Waarom één vraagvorm niet genoeg is
Stel dat je alleen vragen stelt die om feiten vragen. Je krijgt een keurige reconstructie: wie, wanneer, hoeveel. Maar je weet nog steeds niet wat iemand ervan vond, wat er op dat moment door hem heen ging of wat hij een volgende keer anders zou doen. Stel je alleen meningsvragen, dan krijg je een uur oordelen zonder dat je weet waarop ze gebaseerd zijn. Een bruikbaar interview mengt vraagsoorten, en dat mengen doe je bewust.
Het grove onderscheid tussen open en gesloten kent iedereen. Een gesloten vraag stuurt het antwoord een nauwe richting in: ja, nee, een getal, een naam. Een open vraag geeft de ander ruimte om zelf te bepalen waar hij begint en hoe ver hij gaat. In theorie weet je dat, in de praktijk glijden je vragen onder tijdsdruk en zenuwen vanzelf terug naar gesloten. Binnen die twee zit veel meer verfijning, en daar gaat dit hoofdstuk over.
De zeven op een rij
Informatieve vragen halen feiten op: aantallen, namen, data, volgorde. "Wanneer ben je begonnen met dit project?" "Met hoeveel collega's werk je samen?" Ze zijn vaak gesloten of half open. Je gebruikt ze om de feitelijke basis op orde te krijgen voordat je het verhaal in gaat. Te veel achter elkaar voelt als een verhoor, dus wissel af.
Meningsvragen vragen om een oordeel. "Wat vind je van de nieuwe werkwijze?" "Hoe kijk jij naar die ontwikkeling?" Meningen zijn waardevol omdat ze laten zien hoe iemand de wereld interpreteert. Laat de vraag wel echt open. Zodra je er richting in legt ("Vind je ook niet dat...?") krijg je een sociaal wenselijk antwoord waar je niets aan hebt.
Ervaringsvragen gaan over wat iemand zelf heeft meegemaakt en hoe dat was. "Hoe was het voor je toen je dat hoorde?" "Wat ging er door je heen op dat moment?" Het verschil met een meningsvraag is klein in woorden en groot in opbrengst: bij een mening krijg je een oordeel, bij een ervaring krijg je een verhaal. Wil je iets dat je later kunt citeren, dan komt het vrijwel altijd uit een ervaringsvraag.
Verklarende vragen zoeken naar oorzaak en gevolg. "Hoe kwam dat?" "Waardoor is dat veranderd?" "Wat maakte dat je die keuze hebt gemaakt?" Je ziet dat het woord waarom er niet tussen staat, en dat is bewust; daar komen we zo op.
Hypothetische vragen nodigen uit om buiten de huidige situatie te denken. "Stel dat je het opnieuw zou doen, wat zou je dan anders aanpakken?" "Wat zou er nodig zijn om dit wel voor elkaar te krijgen?" Ze openen de deur naar wensen, drijfveren en alternatieven die in een feitelijke vraag verborgen blijven. Zet ze niet te vroeg in: als de feiten nog niet helder zijn, hangt zo'n vraag in de lucht en krijg je een slag in de lucht terug.
Reflectievragen gaan over de ander zelf, zijn eigen handelen, zijn eigen rol. "Wat zegt dit over jou als leidinggevende?" "Wat heb je hier zelf van geleerd?" Ze zijn krachtig in diepte-interviews en coachgesprekken, en ze kosten denkwerk. Geef er tijd voor. Een reflectievraag die je te snel opvolgt met een nieuwe vraag levert niets op.
Toetsvragen checken of je het goed begrepen hebt. "Klopt het dat je toen besloten hebt om...?" "Begrijp ik je goed dat vooral de tijdsdruk speelde?" Ze zijn gesloten van aard en dat is precies de bedoeling: je geeft de ander de kans om je begrip te corrigeren. Een goede toetsvraag is bovendien een vorm van samenvatten. Je laat horen dat je luistert, en dat levert je krediet op voor de lastigere vragen verderop.
Schrijf de zeven soorten op een briefje en leg het naast je leidraad. Merk je dat het gesprek oppervlakkig blijft of dat je vastloopt, kijk dan op je lijstje en kies een soort die je nog niet hebt gebruikt. Negen van de tien keer ligt daar de opening die je over het hoofd zag, en meestal is het de ervaringsvraag of de reflectievraag.
Het probleem met waarom
Waarom is een krachtig woord en tegelijk een gevoelig woord. Volwassenen koppelen het onbewust aan ouders, leraren en leidinggevenden die om verantwoording vroegen. "Waarom heb je dat gedaan?" klinkt zelden als nieuwsgierigheid en vaak als aanklacht, hoe vriendelijk je het ook zegt.
De informatie die je zoekt krijg je net zo goed met een andere formulering. "Hoe komt het dat...", "Wat maakte dat...", "Wat zat er achter..." Dezelfde vraag, zonder de defensieve reflex. Je zult merken dat het antwoord niet alleen opener is maar ook langer: mensen die zich niet hoeven te verdedigen, vertellen meer.
Een journalist interviewt een ondernemer over een project dat hij heeft stopgezet. Ze begint gesloten, zoals veel mensen doen als ze nerveus zijn. "Was het project een teleurstelling?" "Ja." "Heeft het veel geld gekost?" "Best wel." "Ga je het nog eens proberen?" "Misschien." Drie vragen, elf woorden antwoord, en niets waar ze mee vooruit kan.
Een collega doet hetzelfde gesprek een week later over, met dezelfde drie thema's maar in een andere vorm. Een ervaringsvraag: "Wat ging er door je heen toen je besloot te stoppen?" Daar komt een verhaal uit over twijfel, over de druk van zijn compagnon en over de avond waarop hij de knoop doorhakte. Dan een open informatieve: "Wat heeft dit project je gekost, ook los van geld?" Dat levert reflectie op over tijd, energie en twee vriendschappen. En tot slot een hypothetische: "Hoe kijk je nu naar een eventuele nieuwe poging?" Daar volgt een genuanceerd verhaal over wat hij anders zou doen. Dezelfde ondernemer, dezelfde thema's, een heel ander interview.
Drie vragen die je beter niet stelt
Sommige vraagvormen lijken onschuldig en werken tegen je. Drie kom je het vaakst tegen, en ze sluipen er allemaal in als je haast hebt.
De suggestieve vraag legt het antwoord al in de vraag. "Je was zeker behoorlijk teleurgesteld toen, hè?" De ander kan moeilijk anders dan instemmen, en jij weet achteraf niet of het klopte of dat je het zelf hebt bedacht. Beter: "Hoe was dat voor je?" De meerledige vraag propt er twee of drie in één zin. "Hoe lang werk je hier, wat doe je precies en bevalt het je?" De ander pakt de makkelijkste en de rest verdwijnt, meestal net de vraag waar het je om ging. Stel ze één voor één. En de schijnbaar open vraag: "Kun je iets vertellen over je werk?" Die klinkt open maar laat technisch gezien "nee" toe, en er zijn mensen die die uitweg pakken. Beter: "Vertel eens over je werk" of "Wat doe je precies in je werk?"
Het ritme van een gesprek
Een goed interview is geen aaneenschakeling van open vragen. Te veel openheid maakt een gesprek vormeloos en uitputtend voor de ander; hij weet niet meer wat je van hem wilt. Te veel geslotenheid maakt het oppervlakkig. De kunst zit in het ritme: je opent een thema met een brede vraag, je laat vertellen, je verdiept met een vervolgvraag, je checkt een feit met een gesloten vraag, en je sluit het thema af met een toetsvraag voordat je naar het volgende gaat.
Een vuistregel die helpt: zit je in een verkennende fase, dan domineren open vragen, en vooral ervaringsvragen en verklarende vragen. Zit je in een verifiërende fase, dan zijn gesloten en toetsvragen juist nuttig. Bewust wisselen tussen die twee modi houdt je interview zowel rijk als scherp. En het geeft je gesprekspartner rust: hij merkt dat het gesprek ergens heen gaat.
Hakim voert een exitgesprek met een medewerkster die na drie jaar vertrekt. Hij heeft geleerd om per thema een rondje te maken. Hij opent verkennend met een ervaringsvraag: "Wanneer wist je voor het eerst dat je weg wilde?" Ze noemt een moment in februari. Hij vraagt verklarend door: "Wat maakte dat dat moment eruit sprong?" Er komt een verhaal over een project dat aan iemand anders werd gegeven. Dan schakelt hij naar verifiëren met een informatieve vraag: "Hoeveel van zulke momenten zijn er daarna nog geweest?" Drie, zegt ze. En hij sluit het thema af met een toetsvraag: "Begrijp ik goed dat het vooral gaat over hoe werk verdeeld wordt, en niet over de werkdruk zelf?" Ze corrigeert hem: het is allebei, maar de verdeling weegt zwaarder. Die correctie is het waardevolste antwoord van het hele gesprek, en hij zou hem nooit hebben gekregen als hij zijn samenvatting niet als vraag had gesteld.
Pak een interview dat je recent hebt gevoerd of binnenkort gaat voeren en schrijf vijf vragen op die je zou stellen. Loop ze daarna langs:
- Welke van de zeven soorten is elke vraag? Kom je er meer dan twee soorten tegen?
- Herschrijf elke gesloten vraag die eigenlijk open bedoeld was.
- Herschrijf elke suggestieve of meerledige vraag naar een neutrale, enkelvoudige variant.
- Vervang elk waarom door "hoe komt het dat" of "wat maakte dat".
- Voeg één ervaringsvraag en één reflectievraag toe die je zelf niet had bedacht.
Lees de nieuwe set hardop voor. Welke vragen klinken anders dan je gewend bent? Die zijn meestal het meest waard.
Summary
- Zeven vraagsoorten om bewust uit te kiezen: informatief, mening, ervaring, verklarend, hypothetisch, reflectief en toets.
- Een meningsvraag levert een oordeel op, een ervaringsvraag levert een verhaal op. Voor citaten heb je het tweede nodig.
- Hypothetische vragen werken pas als de feiten staan; reflectievragen werken pas als je de ander tijd geeft.
- Een toetsvraag is een samenvatting in vraagvorm. De correctie die je erop krijgt is vaak het waardevolste antwoord.
- Vermijd waarom als verklarende vraag. "Hoe komt het dat" en "wat maakte dat" halen dezelfde informatie op zonder verdediging.
- Drie vraagvormen werken tegen je: de suggestieve, de meerledige en de schijnbaar open vraag die ook met nee te beantwoorden is.
- Wissel bewust tussen verkennen (open, ervaring, verklarend) en verifiëren (gesloten, informatief, toets).
Wat is het verschil tussen een meningsvraag en een ervaringsvraag?
Waarom vervang je "waarom deed je dat?" liever door "wat maakte dat je dat deed?"
Je hebt een thema verkend en wilt het afsluiten voor je naar het volgende gaat. Welke vraagsoort past daar volgens dit hoofdstuk het beste?