2. Wat agressie met jou doet

"Ik wist precies wat ik had moeten zeggen, maar op het moment zelf kwam het er niet uit." Vrijwel iedereen die een incident heeft meegemaakt, zegt dit achteraf. Dat is geen falen en het is ook geen kwestie van karakter. Het is biologie. Voordat je hebt nagedacht, heeft je lichaam al een beslissing voor je genomen.

Vechten, vluchten of verstarren

Als iemand tegen je uitvalt, schiet je hartslag omhoog, versnelt je ademhaling, spannen je spieren aan en trekt het bloed weg uit je hoofd richting je armen en benen. Dat is een oerreactie uit een tijd waarin dreiging meestal vier poten had. Je hersenen maken geen onderscheid tussen een wild dier en een scheldende klant: het alarm gaat af en je gaat in de overlevingsstand. Het probleem is dat je in die stand niet goed kunt nadenken, niet goed kunt luisteren en zeker niet rustig kunt de-escaleren.

De reactie komt in drie smaken. Bij vechten voel je de neiging om terug te slaan met woorden. Je praat harder, sneller en feller, je gaat in de verdediging of juist in de aanval, je wilt gelijk halen of het laatste woord hebben. Van binnen voelt het alsof je geen keuze hebt. Bij vluchten wil je weg uit de situatie. Letterlijk, door een stap terug te doen of het gesprek af te kappen, of figuurlijk, door de ander zo snel mogelijk door te verwijzen naar een collega, een andere afdeling of een formulier. Je geeft iets weg wat je eigenlijk niet wilde geven, alleen om van het ongemak af te zijn, en achteraf baal je daarvan. Bij verstarren sta je met je mond vol tanden. Je hoofd is leeg, je hoort de woorden wel maar ze landen niet. Dit is de meest onderschatte reactie, omdat de buitenwereld het aanziet voor kalmte terwijl je van binnen volledig overspoeld bent.

Waarom je hier niet uit denkt

Op het moment dat de stresshormonen door je lijf gaan, werkt het deel van je brein dat afweegt en formuleert minder goed, en neemt het deel dat snelle overlevingsreacties aanstuurt het over. Je kunt jezelf er dus niet uit redeneren terwijl het gebeurt. Wat je wel kunt doen, is je lichaam een paar seconden geven om bij te komen. Adem in door je neus en uit door je mond, met een langere uitademing dan inademing. Zet je voeten stevig op de grond. Laat een korte stilte vallen voor je iets terugzegt. Dat klinkt als niets, maar het is precies genoeg ruimte om je hoofd weer mee te laten doen.

De eerste seconden: wat je uitstraalt

Iemand die opgefokt op je afkomt, scant je in een fractie van een seconde. Sta je strak, trek je je schouders op, praat je hard terug? Dan bevestig je dat hier een gevecht aankomt. Een open, rustige houding is geen trucje maar een verzameling kleine keuzes die samen één boodschap afgeven: ik ben er, ik luister, ik ben geen bedreiging, en ik laat me ook niet wegjagen.

• Houding. Rechtop maar niet stijf, schouders los, armen langs je lichaam of licht voor je buik. Geen gekruiste armen, geen handen in je zij: dat leest als afweer of als dominantie.
• Handen zichtbaar. Open handpalmen, geen vuisten, geen handen in je zakken. Zichtbare handen zeggen onbewust: ik val je niet aan.
• Voeten. Op schouderbreedte, één voet iets naar achteren. Dat houdt je stabiel als iemand dichterbij komt. Sta iets schuin in plaats van neus tegen neus, want recht tegenover elkaar staan voelt als een uitdaging.
• Gezicht. Neutraal en alert. Niet fronsen, en ook niet glimlachen, want een glimlach kan overkomen als spot. Ontspan je kaak: een gespannen kaak hoor je terug in je stem.
• Afstand. Een armlengte plus een halve stap. Dichtbij genoeg voor contact, ver genoeg om veilig te zijn.
• Oogcontact. Zacht en regelmatig, af en toe even weg en dan weer terug. Staren is een agressiesignaal.

En dan je stem. Als jij snel praat, gaat de ander sneller praten. Als jij hard praat, gaat de ander harder praten. In de hitte van het moment vergeet je dat bijna altijd, want je stem volgt je adrenaline. Bewust vertragen werkt: praat een tikje langzamer dan de ander, houd je volume net onder dat van de ander en laat stiltes vallen tussen je zinnen. Het is een van de krachtigste dingen die je kunt doen, juist omdat het zo weinig lijkt. Niemand kan zijn eigen tempo eindeloos volhouden als de ander er niet in meegaat.

De Roos van Leary: gedrag roept gedrag op

Psycholoog Timothy Leary onderzocht in de jaren vijftig hoe mensen zich in een gesprek tot elkaar verhouden. Zijn ontdekking was simpel: gedrag staat nooit los. Wat jij doet, lokt voorspelbaar iets uit bij de ander, en andersom net zo goed. Hij vatte dat samen in een cirkelvormig model met twee assen.

De verticale as gaat over de vraag wie de leiding heeft. Boven-gedrag is sturend en bepalend: je neemt ruimte, geeft richting, zegt wat er gaat gebeuren. Onder-gedrag is volgend en afwachtend: je past je aan, vraagt om richting, kijkt naar de ander. De horizontale as gaat over de verhouding. Samen-gedrag is meewerkend en betrokken: je laat merken dat je aan dezelfde kant staat. Tegen-gedrag is afstandelijk, kritisch of vijandig, openlijk (aanvallen, beledigen) of gesloten (zwijgen, wegkijken, afhouden). Geen van de vier is goed of fout. Boven is niet beter dan onder, en een beetje tegen-gedrag is soms precies wat je nodig hebt om je grens te bewaken.

Samen leveren de assen vier posities op. Boven-samen is leidend en warm: "Ik ga u helpen, en ik weet wat we gaan doen." Boven-tegen is leidend en hard: "Dit accepteer ik niet, dit gesprek stopt hier." Onder-samen is volgend en meewerkend: "Wat wilt u dat ik doe?" Onder-tegen is teruggetrokken of mokkend: zwijgen, wegkijken, mompelen dat het toch geen zin heeft.

De kern van het model zit in één regel, en die is het waard om te onthouden. Op de verticale as lokt gedrag het tegenovergestelde uit: boven roept onder op, onder roept boven op. Neem jij de leiding, dan stapt de ander makkelijker in de volgende rol. Trek jij je terug, dan wordt de ander vanzelf sturender. Op de horizontale as lokt gedrag hetzelfde uit: samen roept samen op, tegen roept tegen op. Vriendelijkheid lokt vriendelijkheid uit, vijandigheid lokt vijandigheid uit.

Daarom lopen gesprekken vast in een vast patroon. Agressie komt bijna altijd uit het tegen-deel: aanvallend en dreigend (tegen-boven) of dwarsliggend en mokkend (tegen-onder). Je natuurlijke neiging is om in datzelfde deel te springen, en dan heb je twee mensen die elkaar bestoken. Of je schiet de andere kant op naar onder-tegen: je verstijft, zegt niets meer en hoopt dat het overgaat. Dat helpt zelden. Het mooie van Leary is dat je de uitnodiging niet hoeft aan te nemen.

Welke positie past bij welke vorm

Welke beweging werkt, hangt af van de vorm van agressie uit hoofdstuk 1. Bij emotionele agressie kies je samen. De ander is overspoeld door frustratie en heeft erkenning nodig, geen tegenstand. Boven-samen werkt daar het beste: warm en sturend tegelijk. Bij instrumentele agressie kies je boven. Meegaan in samen wordt uitgelegd als zwakte en dan neemt de druk toe. Boven-tegen is hier de plek: zakelijk en begrenzend, zonder dat je zelf gaat schreeuwen. "Dit is wat ik kan doen en dit is wat ik niet ga doen." Bij willekeurige agressie is de Roos niet bruikbaar, want de ander is niet aanspreekbaar. Daar gelden afstand en hulp, en pas als de eerste explosie voorbij is, werken verbale technieken weer.

Summary

• Je lichaam reageert eerder dan je hoofd: vechten (feller worden), vluchten (wegkomen of toegeven) of verstarren (dichtklappen).
• Op dat moment kun je jezelf er niet uit denken. Wel kun je ademen, je voeten voelen en een stilte laten vallen.
• Je houding, je handen, je afstand en je oogcontact zeggen iets voordat je iets gezegd hebt.
• Praat een tikje langzamer en zachter dan de ander. Dat is een van de sterkste de-escalerende dingen die je kunt doen.
• De Roos van Leary heeft twee assen: boven-onder en samen-tegen, samen vier posities.
• Verticaal lokt gedrag het tegenovergestelde uit, horizontaal hetzelfde. Tegen roept dus tegen op.
• Bij emotionele agressie werkt boven-samen, bij instrumentele agressie boven-tegen. Bij willekeurige agressie gaat veiligheid voor het gesprek.