2. De Roos van Leary: gedrag roept gedrag op

Je kent het wel: bij de ene collega ben je vlot en duidelijk, en bij de andere hoor je jezelf binnen twee zinnen alweer instemmen met iets wat je niet wilt. Dat ligt niet aan je karakter, want dat neem je in beide gesprekken mee. Het ligt aan het patroon dat jullie samen hebben opgebouwd. De Roos van Leary maakt dat patroon zichtbaar, en laat zien waar je eruit kunt stappen.

Twee assen, acht posities

De Amerikaanse psycholoog Timothy Leary bracht het gedrag van mensen in relaties terug tot twee vragen. Hoeveel invloed neem je in het contact? En hoeveel verbinding zoek je met de ander? De eerste vraag levert de verticale as op, van boven naar onder. De tweede levert de horizontale as op, van samen naar tegen. Kruis die twee assen en je krijgt vier kwadranten, elk nog eens gesplitst in twee segmenten. Zo ontstaan de acht posities in de roos.

Belangrijk is wat het model niet doet: het zet je niet vast in een type. Je positie in de roos beschrijft gedrag in een situatie, niet je karakter. Dezelfde persoon staat 's ochtends leidend in een projectoverleg en 's middags volgend bij de tandarts. Wel heeft vrijwel iedereen een voorkeurshoek waar hij bij spanning automatisch naartoe schuift.

De kernwet: gedrag roept gedrag op

Het model is geen plattegrond maar een voorspelling. Elke positie lokt bij de ander een bepaald antwoord uit, en dat gebeurt volgens twee vaste regels.

Op de as boven–onder werkt gedrag tegengesteld. Wie boven gaat staan, duwt de ander naar onder. Wie onder gaat staan, nodigt de ander uit om boven te gaan staan. Op de as samen–tegen werkt gedrag juist gelijkgericht. Verbinding roept verbinding op, afstand roept afstand op. Wie tegenwerkt, krijgt tegenwerking terug.

Dat klopt niet altijd tot op de millimeter, maar de kans is groot. En daar zit precies de waarde voor assertiviteit. De ander veranderen kun je niet. Je eigen positie in de roos kun je wel veranderen, en daarmee verandert de uitnodiging die de ander krijgt.

Boven en onder: wie bepaalt de richting?

Boven en onder zeggen niets over hiërarchie, functie of salaris. Een stagiair kan boven staan en een directeur onder. Het gaat om de vraag wie in dit gesprek de richting bepaalt en wie zich daarnaar voegt.

Boven-gedrag neemt ruimte in. Je hoort het aan korte, bepalende zinnen: "we doen het zo", "ik stel voor dat je maandag begint", "dat werkt niet, en ik ga uitleggen waarom". Je ziet het aan een rechte houding, rustig oogcontact, brede gebaren en een tempo dat de ander weinig gelegenheid geeft om ertussen te komen. Ook adviseren, uitleggen en helpen zijn boven-gedrag, ook als het vriendelijk klinkt. Wie ongevraagd uitlegt hoe iets moet, zet de ander in de leerlingstoel.

Onder-gedrag geeft ruimte weg. In woorden klinkt dat als "zeg jij het maar", "ik weet niet of dit een goed idee is, maar misschien...", "sorry dat ik het nog vraag". Je ziet kleinere gebaren, opgetrokken schouders, een blik die wegschiet en een stem die aan het einde van de zin omhoog gaat, waardoor een mededeling een vraag wordt. Meebewegen, instemmen en afwachten horen hier ook bij.

Geen van beide posities is beter. Boven is nodig als iemand een besluit moet nemen, onder is nodig als je wilt leren of iemand anders de leiding wilt geven. Het probleem begint als je maar één kant kunt kiezen.

Twee keer boven of twee keer onder

Omdat boven en onder elkaar aanvullen, loopt een gesprek vast zodra beide gesprekspartners dezelfde kant kiezen. Twee keer boven levert een machtsstrijd op: allebei bepalen, allebei uitleggen, niemand die luistert. De inhoud verdwijnt en het gesprek gaat over wie er gelijk heeft. Twee keer onder levert het omgekeerde beeld op: stilstand. Allebei wachten, allebei vragen wat de ander vindt, en niemand die het besluit neemt. Zo'n patroon herken je aan een overleg dat drie keer wordt verzet zonder dat er iets verandert.

Samen en tegen: hoeveel contact zoek je?

Naast de verdeling van invloed loopt er een tweede as door de roos: de mate waarin je op de ander gericht bent of juist afstand houdt. Aan de samen-kant zoek je contact. Je toont belangstelling, je beweegt mee, je zoekt overeenstemming en je houdt de relatie warm. Aan de tegen-kant kies je afstand. Je houdt je eigen koers, je zet je hakken in het zand, je toont weinig van je gevoel of je gaat rechtstreeks in tegen wat de ander wil.

Deze as werkt dus precies andersom dan de eerste. Boven en onder vullen elkaar aan, samen en tegen spiegelen elkaar. Vriendelijkheid roept vriendelijkheid op, verzet roept verzet op. Dat verklaart waarom een discussie die eenmaal scherp is geworden zelden vanzelf zachter wordt: elke tegenzet bevestigt de vorige.

De acht posities

De twee assen leveren vier kwadranten op: boven-samen, onder-samen, onder-tegen en boven-tegen. Elk kwadrant valt uiteen in twee gedragspatronen, wat het totaal op acht brengt. Het zijn geen persoonlijkheidstypes maar posities waar je in en uit stapt, soms meerdere keren in hetzelfde gesprek.

• Leidend (boven-samen): je neemt de regie, geeft richting, formuleert het doel en verdeelt het werk. Dit roept meewerkend gedrag op, zolang je de ander serieus neemt.
• Helpend (boven-samen): je ondersteunt, denkt mee en biedt aan iets over te nemen. Prettig in de omgang, met het risico dat je taken naar je toe trekt die niet van jou zijn.
• Meewerkend (onder-samen): je sluit je aan bij het voorstel van de ander en houdt de sfeer goed. Constructief, tenzij aansluiten een gewoonte wordt die je eigen inbreng verdringt.
• Afhankelijk (onder-samen): je vraagt om aanwijzingen, bevestiging of een besluit van iemand anders. Soms verstandig, maar het nodigt de ander uit om over jou te beslissen.
• Terugtrekkend (onder-tegen): je haakt af, zegt niets meer, kijkt naar je scherm. De ander merkt alleen dat er iets niet klopt en gaat vaak harder duwen.
• Opstandig (onder-tegen): je werkt niet mee maar zegt ook niet waarom. Je stelt uit, moppert in de wandelgangen en mist een deadline net. Dit roept controle op.
• Aanvallend (boven-tegen): je gaat frontaal op de ander af, met verwijten of persoonlijke opmerkingen. Je krijgt tegenaanval of stilte terug, zelden een oplossing.
• Concurrerend (boven-tegen): je wilt winnen, weerlegt elk argument en houdt de score bij. De ander gaat hetzelfde doen en de inhoud verdwijnt uit beeld.

Geen enkele positie is per definitie fout. Bij een calamiteit is leidend precies goed, en bij een collega die vastloopt werkt helpend beter dan concurrerend. Het probleem ontstaat als je maar één hoek beschikbaar hebt.

Zelf de interactie sturen

Omdat gedrag gedrag oproept, kun je de interactie veranderen door je eigen positie te veranderen. Dat werkt het beste in kleine stappen. Een sprong van terugtrekkend naar aanvallend is een diagonaal door de roos en komt bij de ander over als een uitbarsting uit het niets. Eén hoek opschuiven levert meer op. Zo pak je dat aan:

• Benoem voor jezelf waar de ander staat, in één woord uit de roos.
• Stel vast welke hoek je nu inneemt, en aan welk signaal je dat merkt.
• Bedenk wat je in dit gesprek wilt bereiken, niet wat je van de ander vindt.
• Kies de positie die bij dat doel past en die één hoek verwijderd is van waar je nu zit.
• Zet één concrete stap: een vraag, een grens of een voorstel.
• Kijk wat er terugkomt en stel je positie bij.

Summary

• De roos beschrijft gedrag op twee assen: boven–onder gaat over invloed, samen–tegen over contact.
• Boven–onder werkt aanvullend: boven roept onder op en omgekeerd. Twee keer boven geeft een machtsstrijd, twee keer onder geeft stilstand.
• Samen–tegen werkt spiegelend: samenwerking roept samenwerking op, verzet roept verzet op.
• De vier kwadranten leveren acht patronen op: leidend, helpend, meewerkend, afhankelijk, terugtrekkend, opstandig, aanvallend en concurrerend.
• Geen patroon is fout, maar één vaste hoek beperkt je.
• Verander je eigen positie met één hoek tegelijk. Een diagonale sprong door de roos escaleert meestal.