2. Actieve en passieve belastinglatenties

Dezelfde medaille heeft twee kanten. Een tijdelijk verschil leidt of tot een toekomstige belastingschuld, of tot een toekomstig belastingvoordeel. Welke kant het opgaat bepaalt of er een passieve of een actieve latentie op de balans komt, en daarmee of de post aan de creditzijde of aan de debetzijde landt. In hoofdstuk 1 heb je het verschil gevonden; hier geef je het een richting.

Wat een passieve latentie is

Een passieve belastinglatentie is een verplichting op de balans voor belasting die je economisch al verschuldigd bent geworden, maar die je pas in een later boekjaar afdraagt. De commerciële winst ligt dan boven de fiscale winst, of de commerciële boekwaarde van een actief ligt boven de fiscale boekwaarde. Je hebt fiscaal al aftrek genoten die commercieel nog moet komen, of je hebt commercieel al winst genomen waarover de fiscus zich later meldt. Die claim staat aan de creditzijde, meestal onder de voorzieningen, met de naam voorziening latente belastingverplichtingen of voorziening voor belastingen.

De term passief slaat dus op de plek in de balans, niet op de mate van zekerheid. Zo'n latentie rolt vanzelf uit de balansbenadering van hoofdstuk 1, toegepast op de betreffende post: het belastbare verschil vermenigvuldig je met het tarief waartegen het naar verwachting afwikkelt.

Waar passieve latenties vandaan komen

De praktijk laat een beperkt aantal terugkerende oorzaken zien. Vier kom je in vrijwel elk jaarrekeningdossier tegen.

Afschrijvingsverschillen. Fiscaal schrijf je sneller af dan commercieel, bijvoorbeeld door een kortere gebruiksduur of een lagere restwaarde. De fiscale boekwaarde daalt harder, en het verschil is belastbaar. Herwaardering van vastgoed of andere activa. Je waardeert een pand commercieel op actuele waarde terwijl de fiscus de historische kostprijs blijft volgen; de ongerealiseerde waardestijging levert een belastbaar tijdelijk verschil op. Activering van ontwikkelingskosten. Commercieel activeer je de kosten en schrijf je ze over meerdere jaren af, fiscaal komen ze in één keer ten laste van het resultaat. Fiscale reserves. Het bekendste voorbeeld is de herinvesteringsreserve: fiscaal stel je de boekwinst uit door hem af te boeken op een vervangende investering, commercieel neem je die winst gewoon in het resultaat.

De latentie berekenen en volgen

De berekening zelf is eenvoudig zodra het verschil vaststaat. Je stelt per balanspost de commerciële boekwaarde vast op balansdatum. Je zoekt de fiscale boekwaarde van diezelfde post op in de fiscale vermogensopstelling of de aangifte. Je trekt de fiscale boekwaarde af van de commerciële boekwaarde; is de uitkomst bij een actief positief, dan heb je een belastbaar tijdelijk verschil te pakken. Je vermenigvuldigt het verschil met het belastingtarief dat naar verwachting geldt op het moment van afwikkeling. En dan volgt de stap die er in de praktijk het vaakst bij inschiet: je vergelijkt de uitkomst met de stand van de latentie aan het begin van het jaar, en dat verschil boek je via de belastinglast in de winst-en-verliesrekening.

Een latentie is geen bedrag dat je één keer bepaalt en daarna laat staan. Bij elke balansdatum herbereken je de stand, en de mutatie loopt door je effectieve belastingdruk heen. Hoe je die mutatie boekt zie je in hoofdstuk 4.

De richting van het verschil bepalen

Twee vragen bepalen samen de richting: staat de post aan de bezittingenkant of aan de verplichtingenkant, en welke boekwaarde is de hoogste? Zodra je die twee antwoorden hebt, rolt de latentiesoort er vanzelf uit. Het kwadrant laat zien dat de uitkomst diagonaal gespiegeld is: bij een verplichting draait de logica precies om ten opzichte van een actief.

De vier vakken uit het schema, uitgeschreven. Een actief waarvan de commerciële boekwaarde hoger is dan de fiscale levert een belastbaar tijdelijk verschil op en dus een passieve latentie; het voorbeeld is een pand dat commercieel voor 1.400.000 euro in de boeken staat en fiscaal voor 950.000 euro. Een actief waarvan de commerciële boekwaarde lager is geeft een verrekenbaar tijdelijk verschil en dus een actieve latentie; denk aan goodwill die commercieel op 300.000 euro staat en fiscaal op 400.000 euro. Een verplichting waarvan de commerciële boekwaarde hoger is dan de fiscale geeft eveneens een verrekenbaar verschil en dus een actieve latentie; het schoolvoorbeeld is een voorziening die commercieel 200.000 euro bedraagt en fiscaal nihil. En een verplichting die fiscaal hoger staat dan commercieel geeft een belastbaar verschil en dus een passieve latentie.

Waarom de richting bij verplichtingen omkeert

Bij een actief is de redenering rechttoe rechtaan. Staat het pand commercieel voor 1.400.000 euro en fiscaal voor 950.000 euro, dan zit er 450.000 euro aan waarde in de boeken die fiscaal nog moet worden afgerekend. Dat is toekomstige belastingdruk, dus een passieve latentie.

Bij een voorziening werkt het andersom. Een voorziening groot onderhoud van 200.000 euro die fiscaal niet wordt erkend, heeft een fiscale boekwaarde van nul. Commercieel heb je de last al genomen, fiscaal komt die aftrek pas als het onderhoud wordt uitgevoerd. Je hebt dus nog aftrekpotentieel tegoed, en dat levert een actieve latentie op.

Zo loop je een post na. Je benoemt de post en kiest er één tegelijk, bijvoorbeeld het bedrijfspand, de goodwill of de voorziening groot onderhoud. Je bepaalt de aard: gaat het om een actief of om een verplichting? Dit stuurt de richting van de uitkomst. Je zet beide boekwaarden naast elkaar, commercieel en fiscaal, per dezelfde datum. Je berekent het verschil, commercieel min fiscaal, met het teken erbij. Je leest de richting af door aard en teken in het kwadrant te combineren. En je vermenigvuldigt met het tarief dat geldt op het moment dat het verschil naar verwachting afloopt.

Latenties in de mkb-praktijk

In een middelgrote bv kom je zelden tientallen latenties tegen. Meestal draait het om een handjevol posten die steeds terugkeren, en juist die posten zijn het waard om jaarlijks vast in je dossier op te nemen. Beide latentiesoorten kunnen prima naast elkaar op één balans staan: ze horen bij verschillende posten en volgen hun eigen looptijd. Of je ze mag samenvoegen tot één regel komt in de volledige training aan de orde, bij de presentatie in de jaarrekening.

Vier situaties vormen in het mkb het leeuwendeel van de latenties. Herwaardering van vastgoed: waardeer je een pand commercieel op actuele waarde, dan loopt de fiscale boekwaarde daar direct van weg, en de bijbehorende passieve latentie gaat via de herwaarderingsreserve. Afwijkende afschrijvingstermijnen: goodwill, machines en verbouwingen kennen fiscaal vaak andere termijnen of beperkingen dan commercieel, en het verschil loopt over de looptijd weer terug naar nul. Voorzieningen die fiscaal niet meetellen: groot onderhoud, reorganisatie en jubileum zijn commercieel toegestaan maar fiscaal pas aftrekbaar op het moment van uitgaaf, wat steevast een actieve latentie oplevert. En verrekenbare verliezen: een compensabel verlies geeft toekomstig aftrekpotentieel, maar of je daar een actieve latentie voor opneemt hangt af van een aparte toets die in de volledige training aan bod komt.

Samenvatting

• Een passieve latentie is een verplichting voor belasting die je economisch al verschuldigd bent maar pas later afdraagt; hij staat aan de creditzijde, meestal onder de voorzieningen.
• Een actieve latentie is toekomstig aftrekpotentieel en staat aan de debetzijde.
• De richting volgt uit twee vragen: is het een actief of een verplichting, en welke boekwaarde is de hoogste? Bij een verplichting keert de logica om ten opzichte van een actief.
• Actief met commercieel hoger geeft passief; actief met commercieel lager geeft actief; verplichting met commercieel hoger geeft actief; verplichting met commercieel lager geeft passief.
• De kasvraag is de controle: betaal je later meer belasting dan de commerciële cijfers doen vermoeden, dan is de latentie passief; betaal je minder, dan is hij actief.
• Passieve latenties komen vooral uit afschrijvingsverschillen, herwaardering, geactiveerde ontwikkelingskosten en fiscale reserves. Actieve vooral uit voorzieningen die fiscaal pas bij betaling aftrekbaar zijn.
• Je bepaalt de latentie elk jaar opnieuw; alleen de mutatie ten opzichte van de beginstand gaat naar de belastinglast.